Należyta staranność, czyli o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych

Planowane zmiany przepisów regulujących odpowiedzialność podmiotów zbiorowych spowodowały, że o ustawie, na której dotychczas nie skupiano większej uwagi, zrobiło się ostatnimi czasy głośno. Mowa o Ustawie z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (dalej: Ustawa). W obecnym stanie prawnym, sankcje wynikające z Ustawy są trudne do nałożenia. Nowy projekt ustawy ma to zmienić. Istnieją środki zapobiegawcze, które mogą uchronić podmioty zbiorowe przed odpowiedzialnością.

Kogo i kiedy dotyczą przepisy?

Zacznijmy od początku. Omawiane przepisy dotyczą podmiotów zbiorowych. Zgodnie z Ustawą podmiotem zbiorowym jest osoba prawna oraz jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, której odrębne przepisy przyznają zdolność prawną, z wyłączeniem Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego i ich związków. Ponadto podmiotem zbiorowym jest również spółka handlowa z udziałem Skarbu Państwa, jednostki samorządu terytorialnego lub związku takich jednostek, spółka kapitałowa w organizacji, podmiot w stanie likwidacji oraz przedsiębiorca niebędący osobą fizyczną, a także zagraniczna jednostka organizacyjna.
Zatem regulacje określone w Ustawie dotyczą wyżej wymienionych podmiotów. Podmioty zbiorowe, zgodnie z zasadami określonymi w Ustawie, podlegają odpowiedzialności za czyny zabronione pod groźbą kary jako przestępstwa lub przestępstwa skarbowe. Aby jednak nałożyć stosowną karę na podmiot zbiorowy, wymagane jest – w obecnym stanie prawnym – ustalenie sprawcy przestępstwa (osoby fizycznej) i ukaranie jej wyrokiem sądu. Dopiero po ustaleniu sprawcy (osoby fizycznej) możliwe jest nałożenie kar na podmiot zbiorowy. Niska liczba prowadzonych spraw z zakresu odpowiedzialności podmiotów zbiorowych – w 2017 roku było ich zaledwie 32 – skłoniła Ministerstwo Sprawiedliwości do refleksji, że przepisy w obecnym kształcie nie spełniają należycie swojej roli. Można się domyślać, że to głownie z tego powodu pojawił się zaproponowany przez Ministerstwo Finansów Projekt z 5 września 2018 roku Ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (dalej: Projekt). Zmiany zaprezentowane w Projekcie zmieniają o 180 stopni dotychczasową koncepcję odpowiedzialności podmiotów zbiorowych.

Co się zmieni?

Zasadniczą zmianą, która została zaprezentowana w Projekcie jest zniesienie konieczności ustalenia sprawcy przestępstwa.  Została wprowadzona tzw. koncepcja „winy anonimowej”. Zgodnie z proponowanymi zmianami, odpowiedzialność podmiotu zbiorowego może mieć miejsce w przypadku wykazania w toku postępowania, że czyn zabroniony został popełniony – co stanowi warunek minimum tej odpowiedzialności. Nie będzie natomiast wymagane ustalenie konkretnej osoby fizycznej, jako sprawcy przestępstwa – tak jak ma to miejsce w przypadku obecnego stanu prawnego. Odpowiedzialność podmiotu zbiorowego nie wyłącza odpowiedzialności cywilnej, administracyjnej, ani indywidualnej odpowiedzialności prawnej sprawcy czynu zabronionego.

Podmiot zbiorowy będzie podlegał odpowiedzialności za:

  • tzw. czyn zabroniony własny, którego znamiona zostały wyczerpane przez działanie lub zaniechanie pozostające bezpośrednio w związku z prowadzoną przez ten podmiot działalnością;
  • czyn zabroniony popełniony przez pracownika lub osobę trzecią.Kolejną istotną zmianą są wysokości kar. Projekt przewiduje:
  • zwiększenie minimalnej kary pieniężnej do 30 000 zł;
  • zwiększenie maksymalnej kary pieniężnej do 30 milionów złotych (dziś do 5 mln zł);
  • likwidację ograniczenia wysokości kary do 3% przychodu osiągniętego w roku obrotowym, w którym doszło do popełnienia przestępstwa;
  • sankcję polegająca na możliwości likwidacji bądź rozwiązania podmiotu zbiorowego. Dodatkowo wprowadzony zostanie obowiązek zwrotu na rzecz Skarbu Państwa środków publicznych, a także zakaz korzystania z dotacji, subwencji i innych podobnych form wsparcia publicznego oraz zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne.

To tylko część zmian przewidzianych w projekcie. Co istotne, nie jest wykluczone, iż finalna wersja Projektu będzie przewidywała inne zmiany. Przed obecnym Projektem opublikowany został inny projekt, który przewidywał jeszcze inne zmiany. Możliwe, że Ministerstwo Sprawiedliwości nie powiedziało jeszcze ostatniego słowa. Jedno jest pewne – z Oceny Skutków Regulacji oraz Uzasadnia jasno wynika, że Ministerstwo Sprawiedliwości nie jest zadowolone z działania obecnych przepisów i zmiany są nieuniknione. Kwestią jest tylko czas i ostateczny kształt zmian.

Więcej na temat należytej staranności można przeczytać tutaj.

Warunki odpowiedzialności

Zgodnie z przepisami wynikającymi z Projektu, warunkiem odpowiedzialności jest, aby do wyczerpania znamion czynu zabronionego doszło w następstwie:

  1. co najmniej braku należytej staranności w wyborze osoby uprawnionej do działania członka organu lub przedsiębiorcy albo w nadzorze nad nimi ze strony podmiotu zbiorowego;
  2. takiej nieprawidłowości w organizacji działalności podmiotu zbiorowego, która ułatwiła lub umożliwiła popełnienie czynu zabronionego, chociaż inna organizacja działalności mogła zapobiec popełnieniu tego czynu.

Z uzasadnienia Projektu wynika, że wina w wyborze polega na postawieniu powierzającemu zarzutu, że w określonej sytuacji, w jakiej dokonywał powierzenia wykonania czynności, dokonał niewłaściwego wyboru: powinien wybrać lepszego wykonawcę albo zrezygnować z powierzenia czynności drugiemu. Zarzut ten najczęściej przybiera postać zachowania nieumyślnego, polegającego na niedołożeniu należytej staranności przy wyborze podmiotu, któremu zostało powierzone wykonanie czynności. Zaniedbania mogą dotyczyć zaniechania sprawdzenia wiedzy i umiejętności fachowych danej osoby, jej doświadczenia profesjonalnego i życiowego, cech osobistych, kondycji fizycznej i psychicznej czy predyspozycji psychofizycznych, niezbędnych do wykonania danej czynności.
Druga z przesłanek odpowiedzialności dotyczy nadzoru. Zgodnie z uzasadnieniem Projektu: „W przypadku winy w nadzorze, zobowiązany do nadzoru odpowiada za szkodę, jeżeli w sposób zawiniony nie dopełnił obowiązku nadzoru. Uwolnienie się od odpowiedzialności wymaga więc udowodnienia wykonania obowiązku nadzoru, a w tym celu konieczne jest wykazanie należytej staranności. Dla uniknięcia odpowiedzialności podmiot będzie zobowiązany do wykazania, iż dochował należytej staranności, postępując zgodnie z regułami ostrożności.”

Trzecia z przesłanek odpowiedzialności dotyczy nieprawidłowości w organizacji działalności podmiotu zbiorowego. W Projekcie wskazano, że nieprawidłowość, polega w szczególności na tym, że:

  1. nie zostały określone zasady postępowania w przypadku zagrożenia popełnienia czynu zabronionego lub skutków niezachowania reguł ostrożności;
  2. nie został określony zakres odpowiedzialności organów podmiotu zbiorowego, innych jego komórek organizacyjnych, jego pracowników lub osób uprawnionych do działania w jego imieniu lub interesie;
  3. nie została określona osoba lub komórka organizacyjna, nadzorująca przestrzeganie przepisów i zasad regulujących działalność podmiotu, który jest co najmniej średnim przedsiębiorcą;
  4. organ podmiotu zbiorowego lub osoba fizyczna uprawniona do jego reprezentowania, podejmowania w jego imieniu decyzji lub sprawowania nadzoru, w związku z jej działaniem w interesie lub na rzecz tego podmiotu, wiedziała o nieprawidłowości w organizacji, która ułatwiła lub umożliwiła popełnienie czynu zabronionego.

Jak się uchronić przed odpowiedzialnością?

Zgodnie z Projektem podmiot zbiorowy nie odpowiada za nieprawidłowość, jeżeli wykaże, że wszystkie organy i osoby uprawnione do działania w jego imieniu lub interesie zachowały należytą staranność wymaganą w danych okolicznościach w organizacji działalności tego podmiotu oraz w nadzorze nad tą działalnością. Ze względu na brak definicji legalnej „należytej staranności” w Projekcie, niezbędne jest sięgnięcie do jej definicji z prawa cywilnego. Przez „należytą staranność” należy zatem rozumieć staranność, która jest ogólnie wymagana w stosunkach danego rodzaju. Niezbędne jest zatem ustalenie jej w oparciu o obiektywne kryteria.

Przed odpowiedzialnością wynikającą zarówno z Ustawy w obecnym stanie prawnym, jak również Projektu, który prawdopodobnie niebawem stanie się obowiązującym aktem prawnym, uchronić może wdrożenie odpowiednich procedur i wprowadzenie właściwych systemów monitorowania poprzez m.in.:

  • regulaminy, wytyczne i procedury postępowania, które służą zapobieganiu nadużyciom i pokazują ścieżkę zachowania osób pracujących w organizacji w przypadku, gdy do takiego nadużycia dojdzie;
  • monitoring działalności podmiotu, a także działań osób odpowiedzialnych za dane procesy (zamiany w systemach operacyjnych);
  • procedury weryfikacyjne uprawnienie i kompetencje osób, którym określone uprawnienia są przyznane;
  • cykliczne szkolenia pracowników i współpracowników kreujące prawidłowy wzorzec postępowania;
  • audyty komunikacji, dokumentacji i procesów wewnętrznych.

Co prawda brak jest jeszcze szczegółowej daty, od której omawiany Projekt zacząłby obowiązywać, jednak należy być pewnym już dzisiaj, że zmiany przepisów w zakresie odpowiedzialności podmiotów zbiorowych zostaną wprowadzone. Warto zatem wcześniej przygotować się do wdrożenia właściwych środków zapobiegawczych, które mogą uchronić przedsiębiorstwo przed dotkliwymi sankcjami, które w skrajnych przypadkach mogą wiązać się nawet z jego likwidacją albo upadłością.

Michal Rodak, Doradca Podatkowy

Michał bierze udział w projektach z zakresu Jednolitego Pliku Kontrolnego oraz bieżącego doradztwa podatkowego, a także uczestniczy w audytach podatkowych. Dodatkowo specjalizuje się w zakresie rozliczeń podatkowych pracowników delegowanych do pracy w innych krajach oraz osób zagranicznych delegowanych do pracy w Polsce. Absolwent studiów licencjackich na kierunku finanse i rachunkowość, oraz studiów magisterskich na kierunku prawo finansowe i skarbowość na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. Posiada certyfikat specjalisty ds. rachunkowościw Stowarzyszeniu Księgowych w Polsce, którego jednocześnie jest członkiem. W 2015 roku dołączył do zespołu doradztwa podatkowego Grant Thornton.

Zobacz także

Skomentuj